સપ્ત ધારા: ભારતના વડાપ્રધાનનો વિકસિત ભારત ૨૦૪૭નો મહા-રોડમેપ
– આલેખન: જીગર ખુંટ
લાલ કિલ્લાની પ્રાચીરથી એક નવા યુગનો પ્રારંભ
૧૫ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬. ભારતની આઝાદીના ૮૦માં પર્વ પર જ્યારે લાલ કિલ્લાની પ્રાચીરથી વડાપ્રધાન રાષ્ટ્રને સંબોધિત કરી રહ્યા હતા, ત્યારે વાતાવરણમાં એક અભૂતપૂર્વ ગૌરવ અને ગંભીરતાનો સમન્વય જોવા મળતો હતો. આ ઐતિહાસિક અવસરે, વંદે માતરમની સાર્ધ શતાબ્દી (૧૫૦ વર્ષ) નિમિત્તે પ્રથમ વખત રાષ્ટ્રીય ગીતનું સંપૂર્ણ સંસ્કરણ લાલ કિલ્લા પર ગુંજી ઉઠ્યું, જેણે રાષ્ટ્રના સાંસ્કૃતિક ગૌરવને નવી ઊંચાઈ આપી. પરંતુ આ ઉજવણી માત્ર પરંપરાગત નહોતી; તે ‘વિકસિત ભારત ૨૦૪૭’ના લક્ષ્ય તરફના દ્રઢ સંકલ્પનું પ્રતિબિંબ હતી. ૨૦૨૨માં આપવામાં આવેલા ‘પંચ પ્રણ’ના પાયા પર નિર્મિત, આ વર્ષે રજૂ કરવામાં આવેલું ‘સપ્ત ધારા’ (શક્તિના સાત પ્રવાહ)નું માળખું ભારતની ભવિષ્યની ગતિવિધિઓ અને વ્યુહાત્મક દિશા નક્કી કરનારું એક નિર્ણાયક દસ્તાવેજ બની ગયું છે.
રિફોર્મ એક્સપ્રેસ: નીતિગત પરિવર્તનથી સંસ્થાકીય ઉત્ક્રાંતિ સુધી
સપ્ત ધારા માળખાનો પ્રથમ અને સૌથી મહત્વનો સ્તંભ ‘રિફોર્મ એક્સપ્રેસ’ છે. આગામી પાંચથી સાત વર્ષોમાં ભારતે નીતિઓ, સંસ્થાઓ અને કામ કરવાની સંસ્કૃતિમાં આમૂલ પરિવર્તન લાવવાની કલ્પના કરી છે. આ માત્ર કાગળ પરના સુધારા નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય મહત્વાકાંક્ષાના સ્કેલમાં વધારો કરવાની નેમ છે. ભારત હવે લઘુત્તમ ફેરફારોથી સંતુષ્ટ નથી; તે વહીવટી માળખામાં પારદર્શિતા અને ઝડપ ઈચ્છે છે. ‘રિફોર્મ એક્સપ્રેસ’નો હેતુ સરકારી પ્રક્રિયાઓને એટલી સુવ્યવસ્થિત કરવાનો છે કે તે વિકસિત ભારતના માર્ગમાં આવતા અવરોધોને દૂર કરી શકે. આ પરિવર્તનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય નાગરિકો માટે ‘ઈઝ ઓફ લિવિંગ’ અને ઉદ્યોગો માટે ‘ઈઝ ઓફ ડૂઈંગ બિઝનેસ’ને નવી ઊંચાઈએ લઈ જવાનો છે.
1. મેન્યુફેક્ચરિંગપ પાવર: વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનનું વિશ્વસનીય કેન્દ્ર
સપ્ત ધારા માળખાનો પ્રથમ અને સૌથી મહત્વનો સ્તંભ ‘મેન્યુફેક્ચરિંગ’ છે.ભારતે મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રે જે ગતિ પકડી છે, તેને ‘સપ્ત ધારા’ હેઠળ વધુ તીવ્ર બનાવવામાં આવી છે. અહીં માત્ર ઉત્પાદન પર ભાર નથી, પરંતુ સમગ્ર ‘ડોમેસ્ટિક વેલ્યુ ચેઈન’ વિકસાવવા પર ભાર છે. ઘટકો (components) થી લઈને ફિનિશ્ડ પ્રોડક્ટ્સ સુધીનું તમામ કાર્ય ભારતમાં થાય તેવો લક્ષ્યાંક છે. ‘ઝીરો ડિફેક્ટ, ઝીરો ઈફેક્ટ’ના મંત્ર સાથે ભારત વૈશ્વિક બજારમાં પોતાની બ્રાન્ડ વેલ્યુ મજબૂત કરી રહ્યું છે.
નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે ૨૦૧૪થી અત્યાર સુધીમાં ભારતે લગભગ ૪૦ દેશો સાથે ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ્સ (FTAs) કર્યા છે, જે આપણા MSMEs માટે વૈશ્વિક બજારોના દ્વાર ખોલે છે. ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’, ‘સ્વદેશી’ અને ‘વોકલ ફોર લોકલ’ માત્ર સૂત્રો નથી, પરંતુ આત્મનિર્ભરતાના હથિયારો છે. ભારત હવે માત્ર ગ્રાહક દેશ રહેવા માંગતું નથી, પરંતુ વિશ્વ માટે ફેક્ટરી બનવા માંગે છે.
2. કૃષિ અને ખાદ્ય ઉત્પાદન: ફાર્મથી એક્સપોર્ટ માર્કેટ સુધીની સફર
કૃષિ ક્ષેત્રમાં ‘સપ્ત ધારા’ એક ક્રાંતિકારી પરિવર્તન સૂચવે છે. અત્યાર સુધી આપણો ભાર માત્ર ઉત્પાદન પર હતો, પરંતુ હવે ધ્યાન ‘વેલ્યુ એડિશન’ અને ખાદ્ય પ્રસંસ્કરણ (food processing) પર કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. ખેડૂતોને સીધા વૈશ્વિક નિકાસ બજારો સાથે જોડવાની યોજના છે. રાસાયણિક મુક્ત ખેતી એટલે કે કુદરતી ખેતી પર મૂકવામાં આવેલો ભાર વૈશ્વિક સ્તરે વધી રહેલી જૈવિક ઉત્પાદનોની માંગને પૂરી કરવાની દિશામાં એક મોટું પગલું છે.
વડાપ્રધાને ઉલ્લેખ કર્યો કે યુરિયા અને DAP ખાતર ભારતીય ખેડૂતોને વૈશ્વિક કિંમતો કરતા ઘણી ઓછી કિંમતે ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે, જે ખેતીના ખર્ચને ઘટાડવામાં મદદરૂપ થાય છે. આ સ્તંભ ભારતની ખાદ્ય સુરક્ષાને સુનિશ્ચિત કરવાની સાથે ખેડૂતોની આવક બમણી કરવાના લક્ષ્યને પણ બળ આપે છે.
3. ટેકનોલોજી અને ઈનોવેશન: ૨૧મી સદીના ભારતનું મગજ
‘સપ્ત ધારા’ હેઠળ ટેકનોલોજીને સર્વોચ્ચ અગ્રતા આપવામાં આવી છે. ખાસ કરીને ‘જનરેશન ઝેડ’ (Gen Z) ની આકાંક્ષાઓને ધ્યાનમાં રાખીને ભારતને AI, ક્વોન્ટમ ટેકનોલોજી, અવકાશ વિજ્ઞાન, રોબોટિક્સ અને ડેટા સેન્ટર્સના ગ્લોબલ હબ તરીકે વિકસાવવામાં આવશે. સેમિકન્ડક્ટર ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભરતા એ આ વ્યૂહરચનાનો મુખ્ય ભાગ છે.
ડિજિટલ પબ્લિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (DPI) અને UPI ની સફળતા બાદ, હવે ભારત 6G ક્ષેત્રે નેતૃત્વ લેવા સજ્જ છે. આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ ક્ષેત્રે ૧ કરોડ યુવાનોને તાલીમ આપવાની યોજના યુવા શક્તિને ભવિષ્ય માટે તૈયાર કરવાનો સંકેત છે. સ્પોર્ટ્સમાં ૨૦૩૬ ઓલિમ્પિકના લક્ષ્ય સાથે ૫ થી ૧૫ વર્ષના બાળકો માટે ટેલેન્ટ હંટની જાહેરાત દર્શાવે છે કે સરકાર ટેકનોલોજીની સાથે માનવ સંસાધનને પણ એટલું જ મહત્વ આપી રહી છે.
4. ગતિ શક્તિ: આધુનિક કનેક્ટિવિટીનું નવું પરિમાણ
પીએમ ગતિ શક્તિ પ્રોજેક્ટ ‘સપ્ત ધારા’નો ચોથો મહત્વનો પ્રવાહ છે. મલ્ટીમોડલ કનેક્ટિવિટી દ્વારા દેશના લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચને ઘટાડવો એ ભારતની આર્થિક સ્પર્ધાત્મકતા વધારવા માટે અનિવાર્ય છે. રેલવેનું આધુનિકીકરણ, કોચ ઉત્પાદનમાં ૨૧ ગણો વધારો અને લગભગ ૧૦૦% રેલવે ઇલેક્ટ્રિફિકેશન એ ભારતીય રેલવેના કાયાકલ્પના પુરાવા છે. હાઈડ્રોજન સંચાલિત ટ્રેનોની રજૂઆત પર્યાવરણ અને પરિવહનના સુમેળનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે.
બંદરોનો વિકાસ અને ‘બ્લુ ઇકોનોમી’ (સમુદ્રી અર્થતંત્ર) પર ભાર મૂકવાથી ભારત દરિયાઈ માર્ગે વિશ્વ સાથે વધુ મજબૂતીથી જોડાશે. આ કનેક્ટિવિટી માત્ર રસ્તાઓ કે પાટાઓની નથી, પરંતુ આર્થિક વિકાસની ધમનીઓ સમાન છે.
5. રક્ષા શક્તિ: રક્ષણથી નિકાસ સુધીની ગર્જના
સંરક્ષણ ક્ષેત્રે ભારત હવે આયાતકાર મટીને નિકાસકાર બનવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. ડ્રોન ટેકનોલોજી, હાઇપરસોનિક ડિફેન્સ સિસ્ટમ અને સાયબર સિક્યોરિટી ‘સપ્ત ધારા’ના પાંચમા સ્તંભના કેન્દ્રમાં છે. ‘મિશન સુદર્શન ચક્ર’ અને નેક્સ્ટ જનરેશન સંરક્ષણ ટેકનોલોજી દ્વારા ભારત પોતાની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને લોખંડી બનાવી રહ્યું છે. સિવિલ ડિફેન્સ નેટવર્કને મજબૂત કરીને નાગરિકોને પણ આધુનિક યુદ્ધ પદ્ધતિઓ સામે તૈયાર કરવામાં આવશે.
6. ગ્રીન અને બ્લુ ઈકોનોમી: સસ્ટેનેબલ ફ્યુચરનો પાયો
‘સપ્ત ધારા’નો છઠ્ઠો પ્રવાહ પર્યાવરણ અને આર્થિક વિકાસ વચ્ચેનું સંતુલન છે. ગ્રીન હાઈડ્રોજન, રિન્યુએબલ એનર્જી અને એનર્જી સ્ટોરેજ ક્ષેત્રે ભારત વિશ્વનું નેતૃત્વ કરવા માંગે છે. ‘શાંતિ એક્ટ ૨૦૨૫’ એ પરમાણુ ઉર્જાના વિસ્તરણ માટે માર્ગ મોકળો કર્યો છે, જે હેઠળ ૨૦૪૭ સુધીમાં ૧૦૦ GW પરમાણુ ઉર્જા ક્ષમતા હાંસલ કરવાનો લક્ષ્યાંક છે.
પાઈપ્ડ ગેસ કનેક્શનનો ૭૦ થી ૭૦૦ શહેરો સુધીનો વિસ્તાર અને ૨૦૨૫-૨૬માં ૨૫ લાખ ઈલેક્ટ્રિક વાહનોનું વેચાણ એ ઊર્જા પરિવર્તનની દિશામાં ભારતની ગંભીરતા દર્શાવે છે. ‘નેશનલ ક્રિટિકલ મિનરલ્સ મિશન’ દ્વારા સ્વચ્છ ઊર્જા માટે જરૂરી ખનિજોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવામાં આવશે. સાથોસાથ, બ્લુ ઈકોનોમી દ્વારા મત્સ્યઉદ્યોગ અને દરિયાકાંઠાના પ્રવાસનનો વિકાસ કરવામાં આવશે.
7. સોફ્ટ પાવર: ભારતની સાંસ્કૃતિક વિરાસતનું વૈશ્વિક પ્રભુત્વ
‘સપ્ત ધારા’ માળખું માત્ર આર્થિક કે સૈન્ય શક્તિ સુધી મર્યાદિત નથી; તે ભારતની સોફ્ટ પાવરને પણ ઉજાગર કરે છે. અને એટલે ‘સપ્ત ધારા’નો અંતિમ પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પ્રવાહ ભારતનો સોફ્ટ પાવર છે. યોગ, આયુર્વેદ, હસ્તકલા અને ભારતીય રસોઈશૈલી હવે વિશ્વભરમાં લોકપ્રિય છે. ‘હીલ ઇન ઇન્ડિયા’ પહેલ દ્વારા ભારતને મેડિકલ ટુરિઝમનું કેન્દ્ર બનાવવામાં આવી રહ્યું છે. વડાપ્રધાને ‘WAVES સમિટ’નો ઉલ્લેખ કરીને જણાવ્યું કે ભારત તેની સર્જનાત્મક અર્થવ્યવસ્થા, એનિમેશન, ગેમિંગ અને VFX ક્ષેત્રે વિશ્વમાં પોતાની છાપ છોડી રહ્યું છે.
૨૦૪૭નું સ્વપ્ન અને આપણી જવાબદારી
‘સપ્ત ધારા’ એ માત્ર એક સરકારી યોજના નથી, પરંતુ ૧૪૦ કરોડ ભારતીયોના સામૂહિક સંકલ્પનું એક વિઝન ડોક્યુમેન્ટ છે. આ સાત પ્રવાહો જ્યારે એકસાથે વહેશે, ત્યારે તે વિકસિત ભારતના મહાસાગરનું નિર્માણ કરશે. ૨૦૪૭માં જ્યારે ભારત પોતાની આઝાદીની શતાબ્દી ઉજવશે, ત્યારે તે વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થાનો ધબકાર હશે.
આ રોડમેપમાં ટેકનોલોજીની આધુનિકતા છે, સંરક્ષણની મજબૂતી છે, કૃષિની જમીની સચ્ચાઈ છે અને પર્યાવરણ પ્રત્યેની જવાબદારી છે. ‘સપ્ત ધારા’ એ સાબિત કરે છે કે ભારત હવે વૈશ્વિક મંચ પર માત્ર સહભાગી નથી, પરંતુ નીતિ-નિર્ધારક બનવા તરફ અગ્રેસર છે. હવે સમય છે કે દરેક નાગરિક આ ‘પંચ પ્રણ’ અને ‘સપ્ત ધારા’ને પોતાના જીવનનો હિસ્સો બનાવે અને રાષ્ટ્રનિર્માણના આ મહાયજ્ઞમાં આહુતિ આપે.
