ભારત જેવા લોકશાહી દેશોમાં રાજકારણનો અર્થ માત્ર સત્તા મેળવવાનો નહીં, પરંતુ નાગરિકોના હકો, સુવિધાઓ અને વિકાસ માટે કાર્ય કરવા- કરાવવાનો મહત્વનો ઉપકરણચ છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં એક ચર્ચા સતત ઉઠતી રહે છે—“સમાજ સેવા કરવી હોય તો રાજકારણમાં જવું પડે?” અથવા “લોકો પોતાના હિત માટે, પ્રગતિ માટે રાજકારણમાં પ્રવેશ કરે છે?” આ બંને પ્રશ્નો આપણા સમાજના દૃષ્ટિકોણ અને રાજકીય વ્યવસ્થાની વાસ્તવિકતા પર પ્રકાશ પાડે છે.
સમાજસેવાની જરૂરિયાત અને રાજકારણ
સમાજસેવાની ભાવના ધરાવતા અનેક લોકો ગામ-શહેરોમાં પાણીની તંગી, શિક્ષણની કમી, આરોગ્યની સમસ્યા, ગરીબી-બેરોજગારી જેવી મુશ્કેલીઓ જોઈને કાર્ય શરૂ કરે છે. સ્વયંસેવક તરીકે સેવા કરવાથી લઈને NGO, ટ્રસ્ટ અથવા યુવા જૂથો દ્વારા લોકોના જીવનમાં પરિવર્તન લાવવામાં તેઓ સફળ થાય છે. આ સેવા માટે રાજકીય પદ અથવા સત્તા જરૂરી નથી, પરંતુ સત્તા અને નીતિ-નિર્માણનો અધિકાર ન હોય ત્યારે પરિવર્તનનો વ્યાપ મર્યાદિત રહી જાય છે.
કહેવામાં આવે છે કે સત્ય સામાજિક સુધાર બદલવા માટે નીતિ સ્તરે નિર્ણય લેવાની શક્તિ જરૂરી છે—અને આ શક્તિ રાજકારણ આપે છે. એટલે જ ઘણી વખત સેવાભાવી લોકો રાજકારણમાં પ્રવેશે છે, જેથી તેઓ સ્થાનિક-રાજ્ય કે રાષ્ટ્રીય સ્તરે નીતિઓમાં ફેરફાર કરી શકે, ફંડ મેળવી શકે, લોકહિતના નિર્ણયો લઈ શકે. આ દૃષ્ટિએ રાજકારણ સમાજસેવાનો મોટો પ્લેટફોર્મ બની શકે છે.
રાજકારણ – પ્રગતિ કે વ્યક્તિગત વૃદ્ધિનો માર્ગ?
બીજી બાજુ, વાસ્તવિકતા એ પણ છે કે ઘણા લોકો રાજકારણને વ્યક્તિગત પ્રભાવ, ગરિમા અને સત્તા મેળવવાનો રસ્તો માનીને પ્રવેશ કરે છે. ચૂંટણી જીત્યા પછી સમાજસેવાના બદલે પોતાનો દબદબો, આર્થિક લાભ, જૂથવાદ અને સત્તા ટકાવવાની લાલસા વધુ પ્રબળ બને છે. રાજકીય ક્ષેત્રમાં આવી સ્થિતિ વિશ્વાસને આંચકો આપે છે અને લોકો માને છે કે રાજકારણનો હેતુ સેવા નહીં પરંતુ સ્વાર્થી હિત છે.
ગામડાંઓ-શહેરોમાં ઘણી વખત જોવા મળે છે કે પડકાર અને સ્પર્ધામાં, સમાજસેવા પાછળ રહી જાય છે અને રાજકારણ માત્ર સત્તા પ્રાપ્ત કરવાનો માર્ગ બની જાય છે. એથીજ યુવાનોમાં રાજકારણ પ્રત્યે અવિશ્વાસ પણ દેખાય છે.
બંને દૃષ્ટિકોણ – વિરુદ્ધ નહીં, પૂરક છે
આ બે વિચારધારાઓ વિરોધી લાગે છે, પરંતુ બંનેમાં સત્ય છે.
સમાજસેવા રાજકારણ વિના પણ થઈ શકે છે—પરંતુ જો કાર્યને મોટા સ્તરે લઈ જવું હોય, નીતિમાં ફેરફાર કરવો હોય, તો રાજકારણ ઉપયોગી સાબિત થાય છે.
અત્યંત મહત્વનું એ કે રાજકારણમાં પ્રવેશયાત્રા સમાજહિત માટે થાય કે વ્યક્તિહિત માટે, એ નક્કી કરનાર દરેક વ્યક્તિ પોતે છે. રાજકારણને સેવા તરીકે અપનાવનાર નેતાઓ આજે પણ છે અને તેમના કાર્યને લોકો યાદ કરે છે. અને વ્યક્તિગત લાભ માટે કાર્ય કરનારા નેતાઓનો સમય પુરો થાય ત્યારે સમાજ પણ તેમને ભૂલી જાય છે.
નિષ્કર્ષ
રાજકારણમાં જવું સમાજસેવાની ફરજ નથી, પરંતુ સમાજસેવાને વિશાળ અસરકારકતા અને વ્યાપકતા આપવા રાજકારણ એક શક્તિશાળી માર્ગ બની શકે છે.
વ્યક્તિ શું વિચાર લઈને રાજકીય ક્ષેત્રમાં પ્રવેશે છે—સત્તા માટે કે સેવા માટે—એ જ તેના કારકિર્દીનું અને સમાજના ભવિષ્યનું નિર્માણ કરે છે.
સમાજસેવક રાજકારણી બને તો દેશને વિકાસ મળે,
અને રાજકારણી માત્ર સ્વાર્થી બને તો લોકશાહી નબળી પડે.
